FAECAL MICROBIOTA TRANSPLANTATION (Dışkı Nakli, Gaita Nakli) NEDİR?

Faecal Microbiota Transplantaion (FMT), uluslararası literatürdeki kısa adıyla FMT olarak adlandırılan, halk arasında ‘’Dışkı Nakli’’ veya ‘’Gaita Nakli’’ olarak da bilinen prosedürde sağlıklı ve biyoçeşitliliği yüksek donörden (verici, bağışçı) alınan gaitanın birtakım işlemlerden geçirildikten sonra hazırlanması ile elde edilen nakil materyalinin hastanın kalın bağırsağına aktarılması işlemidir.

FMT TEDAVİSİNE NİÇİN İHTİYAÇ DUYULUR?

İnsan vücudunun belirli bölgelerinde, bizimle birlikte yaşayan, bize zarar vermeyen, aynı zamanda fayda üreten, bulunduğu bölgenin en önemli antimikrobiyal defans hattını oluşturan, enzimatik fonksiyonları sayesinde besinlerin sindirilmesini sağlayan, bulunduğu bölgenin asidite ve nemliliğine katkıda bulunan, yaşamsal önemdeki bazı yapıların sentezini sağlayan (vitamin, nörotransmitter vb.), bulunduğu bölgede mukus yapısının oluşmasına ve korunmasına katkı sunan, sürekli olarak kendini yineleyen, çok hızlı çoğalma kabiliyetinde olan, yaşam süreleri saatlerle sınırlı, binlerce çeşitlilikte olup, çoğu bakteri, virüs ve mayalardan oluşan, trilyonlarca tek hücreli canlı ile huzur, ahenk ve uyum içinde birlikte yaşarız. Bu tek hücreli canlılar tamamı FLORA olarak adlandırılır. Floramız olmadan yaşayabilmemiz mümkün değildir. İnsanoğlu kendini Dünyanın hakimi olarak görür, fakat yaşam döngüsü içinde işler yolunda gittiği sürece tek hücreli mikroba bile muhtaç olduğunun farkında değildir.

FLORA, bulunduğu bölgeye göre kolon (KALIN BAĞIRASAK) florası, ağız içi florası, dış kulak yolu florası, genital bölge florası, cilt florası şeklinde isimlendirilir.

KOLON floramızda biyoçeşitliliğin azalması sonucu oluşan hastalıkların şifa bulması amacıyla FMT tedavisine ihtiyaç duyulur.

Sindirim sisteminde, ömrünü dolduran flora elemanları doğal yolla ilerleyerek kalın bağırsak son kısmı olan rektumda depolanır ve anal yoldan atılır. Çok kısa yaşam döngüsü olan flora üyeleri kendilerini sürekli olarak yeniler. GAİTA hacminin %70’i ölü ve canlı flora atıklarından oluşur.

FLORA NASIL OLUŞUR?

Doğum öncesindeki yaşanan süreçlerden başlayarak, doğum şeklinin nasıl olduğu, kişinin kaç haftalık doğduğu, doğum kilosu, ne kadar süre ve yeterlilikte anne sütü aldığı, beslenme yeterliliği, geçirdiği hastalıklar, çok yakın çevresindeki kişilerin sayısı, yakın çevresindeki kişilerin flora biyoçeşitliliği, yaşadığı çevrenin sağlıklılığı vb. faktörler insanın florasının oluşmasında belirleyici faktörlerdir. Çünkü floramızı temas ettiğimiz çevreden kazanırız.

KOLON FLORASI NASIL BOZULUR?

Uzun süreli antibiyotik kullanımı, beslenme yetersizliği, beslenme bozukluğu, hijyenik koşullarda su ve besine ulaşmadaki yetersizlik, geçirilen cerrahi girişimler (özellikle sindirim sistemi cerrahisi), uzun süre ağızdan beslenmenin yapılamaması (Koma süreçleri, yoğun bakım tedavileri, ölüm oruçları, açlık grevleri vb.), kanser tedavileri (kemoterapi, radyoterapi), tarımsal üretimde kullanılan ilaç kalıntıları (pestisit), GDO’lu ürün tüketimi, uzun süreli yıpratıcı enfeksiyon hastalıkları (sepsis, hastane enfeksiyonları, pnömoni, menenjit, dizantezi, kolera vb.), kronik ishal, endüstriyel gıda ürünleri kullanmak vb. faktörler nedeniyle kalın bağırsak floramızın biyoçeşitliliğinde azalma ve konfügürasyonunda bozulmalar olabilir.

KOLON FLORASI BOZULURSA HANGİ HASTALIKLAR ORTAYA ÇIKAR?

Kolon Florası kütlesel ve sayısal olarak azalan kişilerde, kaybedilen floranın yerini ya diğer flora üyeleri ya da patojen (hastalık yapan) mikroorganizmalar istila eder.  Buna bağlı olarak bağırsak hareket bozuklukları (IBS, ishal, konstipasyon, aşırı gaz), sindirim bozuklukları (Çölyak Hastalığı vb.), emilim bozuklukları, bağırsak yüzey hasarına bağlı hastalıklar (Ülseratif Kolit, Crohn Hastalığı) ortaya çıkar. Obezite oluşmasındaki en önemli etkenlerden biri karbonhidrat florasının baskın hale gelmesidir. Çevrenizde sıklıkla duyarsınız ‘’ekmek yemeden doymuyorum’’ veya ‘’tatlı yemeden doymuyorum’’. Bu sözler tamamen doğrudur ve o kişide karbonhidrat florasının hakim olduğunu gösterir. Floranın bozulmasıyla birlikte bu hastalıkların ve şikayetlerin birden fazlası aynı kişide görülebilir.

FMT TEDAVİSİ KİMLER İÇİN GEREKLİDİR?

Kolon flora hasarına bağlı olarak gelişen yukarıda belirtilen hastalığı olanlarda FMT tedavisi etkindir. Bağışıklık sistemi kaynaklı hastalığı olanlarda bağışıklığı güçlendirmek için FMT yapılabilir. Clostridium Difisili tedavisinde FMT uygulanmaktadır. Obezite, Gıda Alerjisi, Otizm, Alzheimer Hastalığı ve otoimmün hastalıklarda FMT tedavisinin etkin olduğunu gösteren birçok çalışma vardır.

FMT TEDAVİSİNDE AMAÇLANAN ŞEY NEDİR?

FMT tedavisindeki amaç, bozulmuş floranın yeniden restore edilmesidir. Kolon florası yeterli biyoçeşitlilikte restore edilebilirse, kolon florası hasarından kaynaklı hastalıklar tedavi edilebilir.

FMT, İHTİYACI OLAN HER HASTAYA UYGULANABİLR Mİ?

Kolonda aktif kanaması olmayan, FMT yapılabilmesi için kolonoskopi şartları uygun olan her hastaya FMT uygulanabilir.

FMT TEDAVİSİ İÇİN YAŞ SINIRLAMASI VAR MIDIR?

FMT tedavisi herhangi yaş sınırı yoktur.

KİMLERE FMT TEDAVİSİ YAPILAMAZ?

Bağırsak hareketinin olmadığı ‘’İLEUS’’ olarak tanımlanan olgularda, aktif kolonik kanaması olanlarda, sepsis ve koma tablosunda FMT yapılamaz.

FMT TEDAVİSİ ZOR BİR İŞLEM MİDİR?

FMT zor bir uygulama değildir. Ön hazırlıkları, transfer materyalinin hazırlanması ve doğru kişiye doğru zamanda uygulamanın yapılmasına karar verilmesi, ciddi deneyim gerektirir.

FMT TEDAVİSİNDE DONÖR SEÇİMİ NASIL YAPILIR?

FMT tedavisinde aşağıdaki tablolardaki kriterlere göre donör seçimi yapılır. (Lütfen aşağıdaki tablo 1 ve tablo 2’ye bakınız). Tablolarda da görülebileceği gibi donörün sağlıklı olması, bulaşıcı herhangi hastalık riski taşımaması, doğal besleniyor olması, yeterince anne sütü almış olması en önemli faktörlerdendir.

FMT TEDAVİSİ KAÇ SEANS YAPILIR?

En az bir seans uygulanır. Fakat ideal olanı birer hafta ara ile beş seans uygulanmasıdır.

FMT TEDAVİSİNDEN SONRA ETKİSİ NE ZAMAN GÖRÜLMEYE BAŞLAR?

FMT sonrası etki saatler içinde başlar. Optimal etkinlik 3 haftada ortaya çıkar.

FMT TEDAVİSİNDE DONÖR AYNI CİNSİYETTEN Mİ OLMALIDIR?

Hayır. Donörün hasta ile aynı cinsiyette olması gerekmez.

FMT TEDAVİSİNDE DONÖR YAKIN AKRABALARDAN MI OLMALIDIR?

Hayır. Donör ile hasta arasında genetik akrabalık aranmaz.

FMT TEDAVİSİNDE DONÖR İLE HASTA AYNI KAN GRUBUNDA MI OLMALIDIR?

Hayır. Donör ile hastanın aynı kan grubundan olması gerekmez.

FMT KAÇ DONÖR KULLANILARAK YAPILMALIDIR?

FMT tedavisindeki amaç biyoçeşitliliği artırmak olduğu için, ne kadar fazla donör kullanarak yapılır ise FMT etkinliği ve başarısı o oranda artar.

KULLANILAN NAKİL MATERYALİNE GÖRE KAÇ TİP FMT VARDIR?

• Gaitanın donörden alındıktan sonra bekletilmeden yapılan FMT (Real Time FMT)
• Dondurularak saklanan materyal kullanılarak yapılan FMT (Frozen FMT)
• Kapsül formunda hazırlanarak oral yoldan alınan FMT (Kapsül FMT)

EN ETKİLİ FMT HANGİ TİP NAKİL MATERYALİ KULLANILARAK YAPILANDIR?

En etkili FMT tipi ‘’Real Time FMT’’dir. Çünkü FMT ile aktarılmak istenilen canlı flora örnekleridir. Canlı floranın kolonda yaşayabilme ve tutunabilme şansı en fazla ‘’Real Time FMT’ ile mümkündür. Frozen FMT’de başarı oranı daha düşüktür. Kapsül FMT ise bunlar içerisinde başarı oranı en düşük olandır.

UYGULAMA ŞEKİLLERİNE GÖRE KAÇ TİP FMT VARDIR?

• Lavman şeklinde FMT uygulaması (Rektal yoldan lavman)
• Endoskopik FMT uygulaması
• Kolonoskopik FMT uygulaması
• Endoskopik ve kolonoskopik kombine FMT uygulaması (Başarı oranı en yüksek uygulamadır)
• Kapsül FMT

FMT’de DONÖR GÜVENLİĞİ NEDİR?

Donör seçiminde tablo 1 ve 2 kriterlerine göre donör ön adayları belirlenir. Daha sonra ön adaylar genel muayene ve sorgulamadan geçirilir. Burada da herhangi problem olmaz ise bir takım kan, gaita ve idrar testleri yapılır. Burada da problem olmaz ise donör olarak kabul edilir.

Donörler yeterli incelemeden geçirilmez ise donörden hastaya bazı hastalıkların bulaşma riski vardır. Öncelikle donörün yaşam biçimi ve öz geçmişi iyi bilinmelidir. Bu sorgulama ve incelemelerdeki asıl amaç biyoçeşitliliği yüksek donör adayını belirlemektir.

FMT UYGULAMASININ KOMPLİKASYONLARI VAR MIDIR?

Her tedavi birtakım riskleri barındırabilir. Burada tedaviye karar verirken fayda-zarar hesabı yapılır. Elde edilecek fayda daha yüksek ise tedavi yapılır. FMT tedavisinde karşılaşılabilecek komlikasyonlar:

• Ateş
• Karın ağrısı
• Sepsis (genel enfeksiyon)
• Kolonoskopi uygulamasına bağlı komplikasyonlar( kanama, perforasyon vb)
• Hastalık bulaşması

Kolonoskopiye bağlı oluşabilecek komplikasyonlar ekibin deneyimi ile doğru orantılıdır. Diğer komplikasyonlar da hasta seçimi uygun yapıldığı taktirde çok nadiren de olsa görülebilir.

ENDOSKOPİK ve KOLONOSKOPİK FMT NASIL YAPILIR?

Her iki uygulama da hastanede, ameliyathane koşullarında, gerekli bağırsak temizliği yapıldıktan sonra, anestezi altında yapılır. Bu esnada hasta herhangi şey hissetmez.

ENDOSKOPİK ve KOLONOSKOPİK FMT UYGULAMASI NE KADAR SÜREDE YAPILIR?

Her bir işlemin uygulanma süre ortalama 15-20 dakika kadar sürer. İşlemden 2 saat sonra hastalar taburcu edilir ve günlük yaşantılarına dönerler. FMT uygulaması hastanede yatış gerektirmez.

FMT ÖNCESİ ve SONRASI HASTANEDE KALMAK GEREKİR Mİ?

Hayır.

FMT MEVCUT HASTALIĞIMIZI DAHA DA KÖTÜ YAPAR MI?

Hayır.

KAPSÜL FMT NEDİR?

Donörden alınan gaitanın işlenerek kapsül içerisine yerleştirilmesi ve hastanın oral yoldan fekal içeriği alması işlemidir.

DONDURULMUŞ (FROZEN) FMT NEDİR?

Donörden alınan gaita örneğinin -40 ⁰C’de dondurularak muhafaza edilmesidir. Gerektiğinde dondurulmuş materyal kullanılarak FMT yapılmasıdır.

CANLI (REAL TIME) FMT NEDİR?

Donörden alınan gaita hiç bekletilmeden hazırlanarak yapılan FMT uygulamasıdır.

Doç Dr Murat KANLIÖZ

Genel Cerrahi Uzmanı

Tablo 1: Donör Seçiminde Hariç Tutma Kriterleri

(*Kaynak: Kanlioz M, Ekici U, Ferhatoğlu MF. Total Gastrointestinal Flora Transplantation in the Treatment of Leaky Gut Syndrome and Flora Loss. Cureus. 2022 Nov 3;14(11):e31071. doi: 10.7759/cureus.)

Tablo 2: Donör Kalite Puanlaması

(*Kaynak: Kanlioz M, Ekici U, Ferhatoğlu MF. Total Gastrointestinal Flora Transplantation in the Treatment of Leaky Gut Syndrome and Flora Loss. Cureus. 2022 Nov 3;14(11):e31071. doi: 10.7759/cureus.)